Nederland beloond voor Agenda stad en City Deals

  • 18 maart 2020

Op maandag 4 november 2019 mocht het Nederlandse team van Agenda Stad trots een Europees Best Practice Certificate in ontvangst nemen. De City Deals van de Agenda Stad behaalden deze prijs samen met enkele andere laureaten in de categorie “Nieuwe oplossingen voor complexe uitdagingen”.

De jury van het EPSA (European Public Sector Award) kon de werkwijze van Agenda Stad wel smaken: bottom-up, voor en door steden en gericht op het oplossen van concrete maatschappelijke opgaven. De jury loofde de City Deals als volgt: "Het project laat een hoop oorspronkelijkheid en creativiteit zien omdat het een nieuw perspectief omarmt dat focust op inhoud en niet op de traditionele, financiële en beleidskanalen. Alle actoren gaan gelijkwaardig met elkaar om en willen sociaal economische problemen oplossen. Uniek is dat City Deals kunnen leiden tot aanpassingen in nationale kaders, wet- en regelgeving."

Deze prijs versterkt ongetwijfeld het Nederlandse vertrouwen in de City Deals, nadat eerder ook al  het Nederlandse regeerakkoord stelde dat “naast de reeds genoemde ambitie om tot bestuurlijke afspraken te komen met provincies en gemeenten voor stedelijke regio’s, de systematiek met City Deals, als onderdeel van de Agenda Stad, wordt voortgezet.”

Maar wat houden die City Deals nu in? Kort samengevat: de City Deals zijn de voornaamste exponent van de Nederlandse Agenda Stad, die in 2016 onder het Nederlandse EU-voorzitterschap tot stand kwam. Dit gebeurde parallel aan de Europese Urban Agenda. De City Deals gelden daarbij als het belangrijkste middel om de doelstelling van Agenda Stad te halen, namelijk het versterken van groei, innovatie en leefbaarheid in de Nederlandse steden.

City Deals verankeren concrete samenwerkingsafspraken tussen steden, het Rijk (de Nederlandse hogere overheid) en  andere overheden, bedrijven en maatschappelijke organisaties. De deals leiden tot innovatieve oplossingen voor stedelijke transitieopgaven of maatschappelijke vraagstukken op het vlak van klimaat, voedsel, huisvesting, energie of mobiliteit. City Deals kunnen ook maatregelen bevatten om het economisch ecosysteem van de stedelijke regio te versterken. Het streven is om ambitieuze en krachtige spelers in het stedelijk netwerk te verbinden. City Deals beogen daarmee ook nieuwe vormen van samenwerking tot stand te brengen waarmee stedelijke opgaven op een efficiënte manier worden benaderd. Ze hebben aldus een dubbele doelstelling enerzijds op het inhoudelijk vlak  en anderzijds op het vlak van proces- en systeemresultaten.

Nieuw is zeker wel de prominentere rol van steden: deze bepalen zelf de opgave toegekend in iedere City Deal in overleg met de betrokken departementen. Het Rijk kan als partner vooral faciliteren door het tijdelijk aanpassen van de regelgeving. Zo komt er ruimte vrij voor innovatieve proeftuinen, het koppelen van bestaande financieringsstromen en het aanpassen van voorwaarden voor financiering en aanbestedingen. Een centraal doel van de City Deals is de verschillende partijen beter in staat te stellen te experimenteren en te innoveren.

Tot dusver zijn er 19 Nederlandse City Deals, waarvan er 12 afgerond zijn. Voorbeelden van thema’s: (1) binnenstedelijk bouwen en transformatie, (2) elektrische deelmobiliteit, (3) circulaire stad, (4) health hub, (5) roadmap next economy, (6) naar een digitale woonomgeving, (7) voedsel op de stedelijke agenda, (8) klimaatadaptatie, (9) clean tech, (10) waarden van groen en blauw in de stad,…. Samen met de Nederlandse steden zijn verschillende prioritaire vraagstukken voor de stad in kaart gebracht. Op basis daarvan zijn alweer een hele reeks nieuwe City Deals rond samenleven in de wijk, de circulaire stad, wijkvernieuwing, mobiliteit in de stad, digitale transitie en smart cities  en cyber security –  in de steigers gezet.

De City Deals worden positief ervaren. Ze zijn een prima instrument om een probleem helder te krijgen en er concreet mee aan de slag te gaan. Velen beschouwen City Deals dan ook als ‘de’ nieuwe manier om samen te werken. De stedelijke regio staat centraal en krijgt een luidere stem op rijksniveau. Het kenmerk van dit type samenwerking is kortere communicatielijnen tussen overheden onderling en met derde partners. Het is een reactie op een snel veranderende samenleving waarin de overheid een nieuwe rol speelt. Naast samenwerking is er de waardering van de vrijheidsmarge die City Deals geven. City Deals bieden de mogelijkheid om buiten bestaande kaders en routines te denken en open en vrij naar mogelijkheden te zoeken. Ze zijn ruimtes waarin net iets meer kan dan binnen de reguliere structuren. Als dusdanig voegen ze extra energie toe aan een discussie die er anders niet was.

Enkele kanttekeningen als we toch even kritisch zijn: evaluaties geven aan dat betrokkenen minder weerstand ervaren als de City Deal beter past bij bestaande beleidslijnen, werkzaamheden en (sectorale) budgetten. Dit zijn echter juist de deals die verderaf staan van de doelstellingen van Agenda Stad, die immers toch meer gericht zijn op innovatie. De moeilijkheid blijft om middelen flexibel in te zetten. Als er bij ondertekening geen budgettaire afspraken zijn gemaakt, dan bestaat het risico dat er geen concrete acties volgen en de City Deal een papieren tijger wordt. Hier en daar is er ook nood aan meer structuur. Steden vragen het Rijk om meer houvast, aan de hand van een kader en richtlijnen. En, om af te sluiten, twee klassiekers: (1) veel werk voor de City Deals wordt bovenop het reguliere werk gedaan en (2) de beschikbaarheid van middelen (tijd en geld) voor City Deals blijft een heikel punt.

In Vlaanderen heeft  het Kenniscentrum Vlaamse Steden (KCVS) ook de mogelijkheden van City Deals ontdekt: naar analogie met de City Deals startte het speerpuntenprogramma ‘Transitieopgaven’ in 2019. Ook het team Stedenbeleid werkt hieraan mee. Het speerpuntenprogramma draagt bij tot een stedelijke omgeving:

  • die duurzaam en veerkrachtig in de toekomst staat;
  • die toekomstgericht en gericht op innovatie is;
  • die verschillende bestuurslagen betrek;
  • die zich leent tot de disseminatie van opgedane kennis.

De toepassing van data en geïntegreerde technologieën moet hierbij een essentieel onderdeel zijn. De eerste thema’s worden nu in overleg bepaald (binnenkort ongetwijfeld meer daarover).

Noteer alvast in je agenda dat de Nederlands-Limburgse stad Heerlen op 26 oktober 2020 alle leergierige stedelijke professionals van Nederland verwelkomt op de Dag van de Stad. Niet toevallig want Heerlen is een stad die al veel veerkracht toonde toen de lucratieve mijnbouw in de jaren zestig verdween. Heerlen wordt ook geconfronteerd met een afnemend inwonersaantal. Via grensoverschrijdende samenwerking tracht Heerlen de economie een belangrijke impuls te geven. Heerlen is in 2020 ook de stad van de vermaarde Internationale Bau Ausstellung. Dit is een doorlopende tentoonstelling van tientallen projecten op het gebied van innovatie in het bouwen, wonen en leven in de stad.

Agenda stad

City Deals

Epsa 2019