Buda: een creatief eiland voor Kortrijk en zijn regio

  • 11 september 2015

Kortrijk is met zijn regio een plek waar kunstenaars, ontwerpers en ondernemers het goed met elkaar vinden. Het sterke industriële weefsel in de regio dankt zijn succes aan slimme ondernemers en creatieve oplossingen op het kruispunt van productie en design. Creativiteit is ook het devies waarmee het Kortrijkse stadsbestuur een reeks ingrijpende infrastructuurwerken aan de Leie aangreep als een stadsvernieuwingsproject met de blik op de toekomst. De herontwikkeling van het Buda-eiland, gelegen in de historische binnenstad, bekleedde daarin een centrale rol. Met de steun van de Vlaamse overheid, de Europese Unie en publieke en private partners werd Buda getransformeerd tot een belangrijke culturele hub.

Infrastructuurwerken als aanleiding tot stadsvernieuwing

Midden jaren 1980 plande de Vlaamse overheid zware infrastructuurwerken om de Leie recht te trekken, te verbreden en te verdiepen. Het Kortrijkse stadsbestuur en de intercommunale Leiedal maakten van deze infrastructuurwerken gebruik om aan stadsontwikkeling te doen. De herontwikkeling van het Buda-eiland, gelegen in de historische binnenstad en gevormd door de twee Leiearmen, is van in het begin actief ingezet als een strategisch project. Daarbij is gekozen om in het openbare domein geen grote ingrepen te doen maar eerder te optimaliseren wat al aanwezig is. De rijke variatie aan publieke ruimtes vroeg enkel om kleine aanpassingen: een hoek afwerken, een ruimte reorganiseren of een doorsteek vrijmaken.

Nieuwe publieke ruimte

Buda Kortrijk - mei 2015Het recht trekken van de Leie veranderde de morfologie van het Buda-eiland. De ontwikkelaars grepen dit aan om de Leieboorden opnieuw vorm te geven. Concrete projecten die hieruit voortvloeiden zijn: het verlagen van de kade ter hoogte van de oude Leiearm; de aanleg van een ‘Budabeach’ op het nieuwe, gewonnen land; de inrichting van een verbrede oever voor wandelaars en fietsers met groene rustplaatsen en de aanleg van enkele nieuwe parken en fietsers- en voetgangersbruggen. Ook de strategische noord-zuidassen werden versterkt met tal van ontwerpvoorstellen, waarbij telkens het hergebruik van leegstaande sites en de herwaardering en koppeling van publieke ruimtes centraal staan. Ook hieruit volgden verschillende concrete projecten zoals de herinrichting van een museum; de reconversie van oude paardenstallen tot een tijdelijke tentoonstellings-, evenementen- en atelierruimte; de herbestemming van een afgeschreven bioscoopcomplex tot ‘Budascoop’; de multifunctionele renovatie van een fabriek en de creatie van een netwerk van (semi)publieke buitenruimtes, de zogenaamde ‘Secret Gardens’.

Eiland van creativiteit

Bij het stadsvernieuwingsproject ‘Buda’ stond coproductie centraal. De stad Kortrijk werkte niet alleen nauw samen met andere overheden, maar evenzeer met publieke en private partners. Eén van de projecten waarin de coproductieve aanpak van het Buda-eiland sterk tot uiting kwam, is de reconversie van de voormalige textielfabriek Desmet-Dejaegere tot de ‘kunstenfabriek’. Aanvankelijk was de fabriek eigendom van een lokale zorginstelling, die het pand wilde slopen om er een nieuwbouw met een kinderdagverblijf en woon- en zorgvoorzieningen te realiseren. De zorginstelling kon ervan overtuigd worden om mee te stappen in een veel ruimer project, waarbij de fabriek grotendeels behouden bleef en de woon- en zorgcampus geïntegreerd werd in een unieke multifunctioneel zone met culturele activiteiten, woningen en een sBuda Kortrijk - mei 2015emipubliek binnengebied. Via een strategische grondenruil kwam men tot een akkoord dat voor alle partijen een win-winsituatie opleverde. De vermenging en verweving van functies en de stedenbouwkundige inbedding in het stadsweefsel tilden het stadsvernieuwingsproject op een hoger niveau.

Het architectenbureau 51N4E ontwierp een nieuwe, zandkleurige, vijfhoekige toren die de ingang markeert en het inverse spiegelbeeld vormt van de opengewerkte trappenhal in de bestaande fabriek. Door het onafgewerkte, industriële karakter van het gebouw zoveel als mogelijk te bewaren en de invulling van het merendeel van de ruimtes open te laten, vinden verschillende groepen gebruikers en uiteenlopende activiteiten hier een plek. De link met de buurt en bewoners wordt bewaard door initiatieven als een repaircafé op de gelijkvloerse verdieping en de inrichting van een FabLab (fabrication laboratory) dat heel actief wordt gebruikt door onder meer studenten van lokale creatieve opleidingen en buurtbewoners. Naast de Tacktoren, een voormalige brouwerij dat nu een  productiehuis voor kunsten is, en de Budascoop zorgt nu ook deze Budafabriek ervoor dat Buda zijn naam als kunsteneiland verder kan waarmaken.

In de loop van het traject werden een aantal faciliteiten toegevoegd aan de Budafabriek. Zo vinden er vandaag bijvoorbeeld tijdelijke tentoonstellingen plaats en worden er kantoren, werk-, ontmoetings- en netwerkplaatsen ontwikkeld. Naast een creatieve broedplaats voor kunstenaars en ontwerpers heeft de Budafabriek als bijkomende ambitie om op termijn verder uit te groeien tot een plek waar ook ondernemers, studenten en onderwijsinstellingen zich thuis voelen.

Budalab Kortrijk - oktober 2013In de toekomst is het de bedoeling om de mogelijke banden tussen vzw Buda, de designregio, onderwijsinstellingen en de ondernemerswereld nog verder aan te halen. Momenteel organiseren de verschillende actoren hoofdzakelijk los van elkaar allerlei activiteiten, terwijl er meer cross-overs mogelijk zijn. Zo kunnen ondernemers leren van kunstenaars op vlak van innovatieve productieprocessen en omgekeerd. Zo kunnen bijvoorbeeld een aantal vernieuwende technieken van een glaskunstenares hun weg vinden naar producenten van bouwmaterialen. Een ander voorbeeld is een kunstenaar die voor zijn geluidsinstallatie een samenwerking is aangegaan met een bedrijf dat gespecialiseerd is in de ontwikkeling van akoestische gordijnen.

Het Budaproject is meer dan de som van de delen

De simultane ontwikkeling en onderlinge afstemming van het ruimtelijke en het sociaal-culturele spoor heeft geleid tot een nieuwe synergie. Die manifesteert zich bijvoorbeeld tijdens de grote culturele evenementen op Buda. Dan worden de Budatoren, het Broelmuseum, de paardenstallen en de Budascoop tegelijkertijd in bezit genomen, en wordt er genereus gebruikgemaakt van elkaars infrastructuur. Via informele en formele doorgangen, langs intieme binnentuinen, grasveldjes, koeren en pleinen ontstaan er onverwachte relaties en onvermoede ‘shortcuts’ tussen de verschillende locaties. De Budafabriek is op korte termijn uitgegroeid tot een begrip bij uiteenlopende groepen, van kunstenaars, architecten en designers over studenten en leerkrachten tot ondernemers.

Naast de impact van deze relatief lichte stedenbouwkundige interventies, kan ook het effect van de structurele aanpassingen niet worden onderschat. Met de heraanleg van de Leieboorden heeft Kortrijk er niet alleen een grootschalige publieke ruimte bij, de nieuwe voetgangers- en fietsersbrug vormt ook een essentiële verbinding voor de honderden studenten en scholieren die dagelijks via Overleie door het stadscentrum fietsen. Verder staat ook nog de lang aangekondigde verlaging van de Leieboorden op het programma.

De herontdekking van de overvloed aan publieke ruimte en de diverse mogelijkheden ervan toont zich niet alleen in het dagelijks gebruik, maar ook tijdens evenementen, zoals het Secret Gardens Festival of de Biënnale Interieur. Tijdens het Secret Gardens festival toverden een tiental gerenommeerde binnen- en buitenlandse tuinarchitecten de verborgen, onbekende of verwaarloosde publieke en semipublieke ruimtes om tot fantasievolle, aantrekkelijke stadstuinen. Sinds 2012 koppelt de Biënnale Interieur, die traditioneel plaatsvindt in de Xpohallen in de Kortrijkse rand, een stadsluik aan dit evenement waarbij het Buda-eiland een prominente rol speelt. Dergelijke activiteiten brengen de meerschaligheid en de schakelfunctie van het Buda-eiland naar boven: Buda als scharnier tussen buurt en stad, tussen stad en regio.

Het bijzondere samenspel tussen bottom-upinitiatieven en van bovenuit gestuurde ontwikkelingsprocessen op het Buda-eiland is echter allesbehalve vanzelfsprekend. De stad Kortrijk wil de kruisbestuiving tussen uiteenlopende werelden van kunstenaars, onderwijsinstellingen en ondernemers nog verder versterken. Dat is echter allesbehalve vanzelfsprekend. Het vergt een delicaat evenwicht tussen ingrijpen en voldoende ruimte laten voor lokale dynamiek en spontane ontwikkelingen. Maar dat is gelukkig een expertise waar men in Kortrijk ondertussen een patent op lijkt te hebben.