Stedelijk collectief als nieuwe stadsmakelaar

  • 20 april 2015

Eggevoort Friche is de naam van een publieke groene ruimte in Brussel  én van een project dat de leefbaarheid van de starre, betonnen Europawijk vol kantoren en hermetische vergaderzalen wil verhogen. Op het braakliggend terrein, een oase in “betonstad” Europawijk, zetten betrokkenen zelf initiatieven op, dragen ze bij aan of kunnen ze genieten van initiatieven van anderen. In een buurt die al drie decennia geplaagd wordt door overstromingen, vormde “water in de stad” een logisch thema.  De samenwerkingen en experimenten die op de Friche in het klein worden uitgeprobeerd, zijn  ook van belang voor het Leopoldspark, de Europawijk of de hele Stad.

Van onderuit

In de winter van 2010-2011 en op initiatief van City Mine(d) legden bewoners, ambtenaren, socio-culturele organisaties, kunstenaars, wetenschappers en jongeren uit de buurt ideeën samen voor kleine ingrepen en micro-projecten. Ze deden dit via MAP-it, een cartografie-methode die toelaat om krachtvelden te analyseren en interesses van deelnemers in kaart te brengen.  Zo vonden ze een verlaten terrein, pal in de Europawijk, in het dal van het Leopoldspark en bovenop de oude rivierbedding van de Maalbeek, en namen dit in gebruik als uitvalsbasis. Onder de gemeenschappelijke naam “PUM” (Project, Participatie | Urgent, Urbain | Maalbeek) gingen ze er in april 2011 als een netwerk aan de slag, het terrein kreeg de naam Friche Eggevoort. Friche is Frans voor braakland. Eggevoort is de naam van het laatmiddeleeuwse kasteleinsdomein waarvan het terrein en het huidige Leopoldspark deel uitmaakten.

Plaats voor co-creatie

Sindsdien initiëren de leden van deze los-vaste groep allerlei projecten (gaande van het aanleggen van verticale tuintjes met kunstenaars en buurtbewoners, het graven van een vijver, tot het opzetten van een dialoogtraject rond de heraanleg van het Leopoldspark met Stad, Gewest en Europees Parlement) en leggen ze hun ervaringen samen. De dynamiek die daaruit ontstaat vormt een voedingsbodem voor steeds nieuwe individuen, organisaties of andere groepen die zich aansluiten om eigen ideeën uit te testen, aanhang te vinden, bij te dragen of bij te leren.Eggevoort Friche

De initiatieven van de afgelopen vier jaar hebben mensen vertrouwd gemaakt met het braakliggend terrein, zorgen ervoor dat het terrein gebruikt kan worden als plaats voor co-creatie, en geven aanleiding om een plaats te verwerven in het debat rond de ontwikkeling van de buurt.

De bottom-up aanpak, de creatieve werkwijze rond water en publieke ruimte, het hybride en vooral positieve en gemeenschapsvormende karakter van het project, verhogen de betrokkenheid bij de stedelijke leefomgeving op een unieke manier.

Water in de stad op de agenda

Water staat hoog op de agenda in de Brusselse Maalbeekvallei door overstromingen of een hele resem gecontesteerde bouwwerven. Er bestaat consensus rond de urgentie van het thema, maar er bleek ook nood te zijn aan een plek waar het water op een niet-geproblematiseerde manier aanwezig kan zijn. Net zoals het vroeger een belangrijke rol speelde in het leven van de Maalbeekenaars door de aanwezigheid van bronnen, visvijvers, watermolens, looierijen en brouwerijen.

Hoe kan water in de stad ook iets positiefs zijn en op welke manier kan het opnieuw een verbind end element vormen?  De oorspronkelijke moestuinambities van het PUM-collectief werden redelijk snel omgebogen tot het aanleggen van een watertuin. Deze focus sluit beter aan bij een thema dat erg leeft in de buurt en bij de meest diverse betrokkenen (overheden, onderzoeksinstellingen, instituten voor waterbeheer, bewoners...). Er ontstond veel animo om het verdwenen water terug een plaats te geven.

Het op zoek gaan naar water in de ondergrond van het terrein, mondde zo uit in een creatieproces van een zuiveringsinstallatie voor regenwater (ProperWaterPaviljoen) waarin zowel de gepensioneerde bouwvakker van om de hoek, de pas afgestudeerde grafiste, als de water-ingenieur evenveel mee het proces bepaalden.

De installatie inspireerde tot nieuwe creaties die maakten dat steeds zeer verschillende mensen betrokken werden bij Eggevoort Friche. Het PUM-collectief zette daarmee ‘water in de stad’ op de agenda: het kon samen met  het naburige Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen hierover een conferentie organiseren dat ook de interesse van verschillende overheden wekte.

PUM-collectief als extra makelaar

Het project Eggevoort Friche is een van de winnaars van de Thuis in de Stad-prijs 2014. De jury beoordeelde het project als positief en vernieuwend omdat het ‘er in slaagt een nieuwe vorm van stedelijkheid te realiseren, met duidelijke en tastbare resultaten, met aandacht voor alle bevolkingslagen, en met een sterke band met verschillende overheden’. Het bijzondere aan Eggevoort Friche is immers dat het op een plek waar zoveel instellingen en overheden naast elkaar bestaan, de ruimte gevonden wordt om van onderuit en met heel wat actoren een nieuwe publieke ruimte te creëren. De initiatieven van de deelnemers hebben geleid tot een dialoog tussen de betrokkenen en dagen hen uit om samen de Eggevoort Friche (en de stad) op een meer inclusieve en solidaire manier vorm te geven. Of zoals de jury het verwoordde: ‘Het project fungeert als externe makelaar in een no man’s land, en zorgt voor een match tussen de verschillende spelers, zorgt voor nieuwe coalities en nieuwe ontwerpen en activiteiten’.

Over Eggevoort Friche

Samenwerking van:

  • City mine(d)
  • PUM-collectief: collectief van burgers, ambtenaren, buurtverenigingen, wetenschappelijke instellingen, kunstenaars,  ...

Subsidies van:

  • VGC (o.a. stedenfonds)
  • Vlaamse, federale en Europese overheden

Winnaar van de Thuis in de Stad-prijs 2014